Untitled / İsimsiz

Untitled / İsimsiz
Photo of the Day, November 4th, 2017” at photo.net.

 

 

Advertisements

Sırça Fanus, Sylvia Plath.

Sırça Fanus, Sylvia Plath. Çeviren: Handan Saraç, Kırmızı Kedi Yayınları, 8inci Basım, 2016.

Yetenekli bir kadının yazar veya şair olabilmesi hala zor. Yirminci yüzyıl öncesine kadar edebiyatın “kadın yazar / kadın şair” yönünden çorak olduğu rahatça söylenebilir. Le Guin, kadınlara karşı bir ayrımcılığın edebiyatın çoğu alanlarında süregitmekte olduğunu söylüyor. Yirminci yüzyılda, değişen koşulların etkisi / katkısıyla dünyanın her yerinde kadın yazar ve şairler görünür olmaya başladı. Bazıları -eşit olmayan koşullara rağmen- yaşarken tanınır ve başarılı olabildiler. Kimileri, ne başarıyı umursadı ne de yaşarken geniş bir okur kitlesine ulaşabilme şansları oldu. Dünya edebiyatında kendine özgü bir odası bulunan Virginia Woolf bile, buna rağmen, hayatını yaşanılmaz buldu.
Günümüzde çok okunan bir Amerikan şairi olan Sylvia Plath de kısa ömründe hak ettiği ilgiyi görememişti. Sırça Fanus (The Bell Jar) adlı bu ilk ve son romanı, ölümüne yakın dönemde bir takma adla yayımlanmış. Çoğu ilk roman gibi yazarın özyaşam öyküsünden beslenen romanda dünyaya ergenlik döneminde bir genç kızın gözünden bakıyoruz. Çevresinde olan bitenlerin, karşılaştığı insan ilişkilerinin sahteliğini gören, yaşamını böyle sürdürme düşüncesine katlanamayan, bu yüzden çok yalnız olan bir genç kızın gözünden. Annesi dahil hiç kimseyle sevgiye dayalı, anlamlı bir bağ kuramayan bir genç kızın dramına tanık oluyoruz… birinci ağızdan.


Kitap, Sylvia Plath’ın şiirlerine ilgi duyanlara -bu yapıtın kurgusal niteliğini unutmadan- Plath’ın iç dünyasını başka bir biçimde görme olanağı sunuyor… Okurken, satırların arasından uzanıp roman kahramanı Esther’in elini tutabilmek, ona çok şeyin başka türlüsünün mümkün olduğunu söylemek istedim… Kitap bitip gazete manşetleri ve televizyon haberleri üstüme sıçradığındaysa, Esther’lerin hala yalnız ve hala kaybetmekte olduklarını gördüm. Onlar, her yerde… Onlar, içimizi bizden iyi görebildikleri için mutsuz.

Sırça fanusun içinde ölü bir bebek gibi tıkılıp kalan insan için dünyanın kendisi kötü bir rüyadır.

 

Satranç. Stefan Zweig.

Satranç. Stefan Zweig. Çeviren: Ayça Sabuncuoğlu, Can Yayınları, 49. Baskı, 2015.

Bu uzun öykü, Stefan Zweig’ın eşiyle birlikte intihar etmeden önce bitirdiği son anlatı. Bu bilgiyle yaklaşınca, insan kitapta intihar eğiliminin izini sürebilir miyim diye merak ediyor. Yaklaşan depremin öncü sarsıntılarını satır aralarında bulabileceğini sanıyor. Ben bulamadım. Belki yaşamdan tümüyle vazgeçmiş, pes etmiş, beklediği hiç bir şey kalmadığını belli eden birini görmek istediğimden. İntiharın yaklaştığını şaşmaz biçimde gösteren bir gösterge olmadığını bilmezden geldiğim için başarısızlığım şaşırtıcı değil.

Anlatı tümüyle satranç çevresinde dönmesine karşın öykü, satranç bilmeyen okurları da sarabilir. Üstünde piyonları, atlarıyla bir satranç tahtası görmüş olmak bile anlatının gerilimli atmosferini solumak için yeterli.

Bu öyküyü bir hayal kırıklığı, burukluk öyküsü olarak okudum. İyi, nazik, “dolu” olanın değil kötü, kaba ve “boş” olanın başarılı olduğu bir düzene mahkum edilmenin burukluğu.

Zweig’ın yetmiş beş yıl önce dayanamadığı koşullar bıraktığı yerde duruyor.

 

Sıla, Orada mısın?

Yıllar önce bir sonbahar günü yapraklarla sürüklenirken bulduğum, sakladığım kağıt. Yazanı belli değil ama bu kadarını da olsa bilmek Sıla’nın hakkı.

 

daha planlı çalışıp notlarımı yük
selteceğim. Sınıftaki arkadaş-
larımla aram çok iyi ama
(benim en iyi arkadaşım Sıla)
öğretmenlerle biraz kötü.
Sizden tek bir şey istiyor-
um ben sılayla otu-
rabilir miyim? çünkü o
çok iyi biri o benim

 

 

Nasıl Yaşanır. Sarah Bakewell.

Nasıl Yaşanır. Ya Da Bir Soruda Montaigne’in Hayatı ve Cevaplamak İçin Yirmi Teşebbüs. Sarah Bakewell. Çeviren: Emre Ülgen Dal. Domingo Yayınları, 2013.

Montaigne ve denemeleri üstüne bir biyografi. Kabaca kronolojik biçimde ilerleyen, birbirini tamamlayan 20 bölümden oluşuyor. Denemeler’i okumuş olanlar için okumalarını zenginleştirecek, onları yeniden Montaigne’e yöneltecek bir kitap. Montaigne’e yabancı olanları ise (hala varsalar) en kısa zamanda Denemeler’e uzanmak zorunda bırakacak diye düşünüyorum. Bende, Denemeler’in yeni çevirisini okuma isteği uyandırdı.

Bakewell’in anlatımı akıcı, içten, tutarlı. Kitap bir kaynak olarak ayakta duracak kadar bilgi içeriyor olmasına karşın okur bilgiye boğuluyormuş, bir ansiklopedi maddesi okurmuş gibi hissetmiyor. Bunu hep 21inci yüzyılda duran, Geoff Dyer‘ı anımsatan iğneleyici, kara mizaha yakın anlatımını her satırda sürdüren Bakewell sağlıyor.

Kitabın her bölümü “Nasıl Yaşanır?” sorusuna Montaigne’in vermiş olabileceği bir yanıtla başlıyor: “Ölümü Dert Etmeyin”, “Dikkatinizi Verin”…

Fransa’nın iç savaşla çalkalandığı, vebanın kol gezdiği Ortaçağ Avrupasında, kanlı katolik-protestan çatışmasının tam ortasında yaşayan, Kral yanlısı bir katolik olan Montaigne yüzlerce yıl sonrasının Türkçe konuşan/okuyan insanına ne söyleyebilir? Kısa yanıt: Çok şey. Uzun yanıt: Farklı inancı, felsefesi, etnik kökeni, dini, eğitim düzeyi olan binlerce okura yüzyıllardır ne söylüyorsa onu.

Bakewell’in kitabı, iyi bir biyografiden beklendiği gibi, yeterli tarihsel-kronolojik bilginin yanısıra tanıttığı insanın çevresini, içine doğduğu dünyayı, kendini ve ilgi alanını nasıl gördüğünü, inandırıcı, doyurucu biçimde anlatıyor. Daha da iyisi, bunu eğlenceli, aydınlatıcı, okuma arzusunu canlı tutan bir yaklaşımla gerçekleştiriyor. Virginia Woolf ve Nietzche‘nin Montaigne’den çok etkilendiklerini öğrenmek, Montaigne’in görüşlerinin, çelişkilerinin ve genel olarak yaşamının -o, bu terimi kullanmasa da- Taoculukla büyük ölçüde örtüştüğünü farketmek keyiflendirdi beni.

Montaigne’in dindarından tanrıtanımazına, sağcısından solcusuna, asilinden sokaktaki adamına onca insanı çağlardır etkileyebilmiş olmasının sırrını belki hiç öğrenemeyeceğiz. Belki hepimiz onda farklı ve kimi zaman birbiriyle çelişen düşüncelerin çekimine kapılıyoruz. Emin olduğum, yaşıyor olsa, bunları hiç umursamayacak olduğu.

Düşünceleri ve eylemleriyle çağının (hatta çağımızın) çok ilerisinde olduğuna inandığım Montaigne’in beni en çok çeken yanı, yaşamın tadını kaçırmayan kuşkuculuğu ve bunun doğal uzantısı olarak her türlü bağnazlığa uzak duruşu. “Hiçbir şey bilmiyorum. Aslında buna da emin değilim” diyen biri nasıl bağnaz olabilir?

Montaigne

Kitaptan, Montaigne’e en çok benzediği düşünülen resim.

Biz de, düşüncemiz de durmadan akmakta, yuvarlanmaktayız. Düşünce de, düşünülen şey de durmadan devinip değişmekte olduğu için birinden ötekine şaşmaz bir ilişki kurulamaz. (Montaigne, s. 129)

Bana öyle geliyor ki biz hiçbir zaman layık olduğumuz kadar küçümsenmiyoruz. (Montaigne, s. 145)

Eğer düşüncelerimi yatıracak olursam uyuyakalıyorlar. Eğer bacaklarım yürümüyorsa, aklım da çalışmıyor. (Montaigne, s. 157)

… bizi yalnız yaşamı ve duyguları olan hayvanlara değil, ayrıca ağaçlara, tüm bitkilere bağlayan bir saygı, genel bir insanlık görevi vardır. İnsanlara adalet borcumuz var: Diğer varlıklara da, anlayacakları iyilik ve incelik borcumuz var. (Montaigne, s. 178)

Bilinç üzerine yazan psikolog William James de benzer sezgiler içindeydi. Bir köpeğin deneyimini hiçbir şekilde anlayamayız, diyordu: “Fundalıklar altında bulunan kemiklere duyulan sevinci ya da ağaçlarla direklerin kokusunu…” Onlar da bizimkini anlamazlar; örneğin saatlerce bir kitabın sayfalarına bakmamızı. Yine de, her iki bilinç durumu da belirli bir niteliği paylaşır; yapılan işe tamamen dalındığında gelen “şevk” ya da “ürperti”. Bu ürperti, ilgi nesneleri farklı olduğunda bile, birbirimize ne kadar benzediğimizi görmemizi sağlamalı ve bu farkındalık da beraberinde şefkati getirmelidir. Benzerliklerimizi unutmaktan daha kötü bir siyasi hata olmadığı gibi, daha büyük kişisel ve ahlaksal bir yanlış da olamaz. (s. 180)

Kendi zihinlerimizi birkaç saniyeliğine bile olsa terk edip dünyaya bir başka varlığın gözünden bakabiliriz. Bu yetenek uygarlığın en büyük umududur. Ve bu bölümde nasıl yaşanır sorusuna verilen “Candan olun” yanıtının asıl anlamı işte budur. (s. 180)

Bana göre dünyanın en güzel yaşamı, mucizeden ve aşırılıktan uzak, ortak insan ölçülerine uyan yaşamdır. (Montaigne, s. 196)

Montaigne tanrısal hırslara güvenmez. Onun gözünde insanüstü olmaya çalışanlar, insanlık seviyesinin altına düşerler. (s. 199)

Montaigne’in politikası, insan işini iyi yapmalı ama çok da iyi yapmamalı diye özetlenebilir. (s. 250)