Körlük. José Saramago.

Körlük. José Saramago. Çeviren : Işık Ergüden. Kırmızı Kedi Yayınları, 2017.

Başrolünü Julian Moore’un oynadığı aynı adlı filmin bir Saramago romanına dayandığını bilmiyordum. Yalnızca baş kısmını, o da bölük pörçük, izlediğim filmden aklımda pek bir şey kalmamış.

Noktalama işaretlerinin alışılmadık biçimde kullanımı, konuşma çizgisi, soru ve ünlem işareti bulunmayışı, roman karakterlerinin adının olmaması gibi biçimsel farklılıklar Körlük’ün konusuna da anlatım yöntemine de çok uymuş. Biçim ve içerik birbirlerinden ayrılamaz olmuş.

Okuru sarsan, huzursuz eden Saramago, bunu çok satan romanlardan, sıradan Hollywood filmlerinden farklı olarak onun iyiliği için yapıyor. Boğazına bir şey kaçan bir çocuğu baş aşağı çevirip sırtına vurmak, sarsmak gibi. Amaç, kendine yardım edemeyen bireyi yaşama döndürmek, uyandırmak, günlük yaşama dalınca fark etmez olduğu, kanıksadığı kötülükleri fark etmesini sağlamak.

Nedeni bilinmeyen bir körlük salgını, kurulu düzeni alt üst etmekle kalmıyor, ince-kırılgan-yapay-kısa ömürlü bir örtüyle gizlemeye çalıştığımız kişisel, toplumsal ikilemlerimizi, yalanlarımızı, zayıflıklarımızı görünür kılıyor. Saramago kara mizahla harmanladığı anlatımıyla bir bakıyoruz körlerden birinin ağzıyla konuşuyor, bir bakıyoruz romana dışarıdan bakan yaşlı, çok bilmiş bir 19uncu yüzyıl romancısı gibi – bir yandan kendiyle dalga geçmeyi sürdürerek- ahkam kesiyor.

Körlük, etkileyici konusu ve başarılı çevirisine yansıyan özgün diliyle yalnızca hepimizin birbirimize ne kadar gereksindiğimizi anlatıyor. “Öteki”, dışlamak veya sömürmek için değil, paylaşmak için.

 

Gelecek yoksa şimdiki zaman hiçbir işe yaramaz, sanki hiç yokmuş gibi olur,  s, 257

 

Hepimizin içinde adını koyamadığımız bir şey var, işte biz oyuz. s, 278

 

Bugün samimi davranıyorsam, yarın pişman olma ihtimalinin ne önemi var. s 309

 

… fikir değiştirmenin en kolay yolu sağlam bir umuda bel bağlamaktır. s. 311

 

… fethetmek zorunda kaldıklarımızdan çok, kendini bize kendiliğinden sunanları sahipleniriz. s. 312

 

 

Yazının Sınırları. Tahsin Yücel.

Yazının Sınırları. Tahsin Yücel. Pupa Yayınları, 2009.

Sorunlar ve Yapıtlar başlıklarına dağılmış 20 yazı. Tümü deneme olarak adlandırılmış olsa da, özellikle ikinci bölümdeki yazılar daha çok akademik çalışmalar. Yücel’in 1974-1982 yılları arasında yurt içi ve yurt dışı dergilerde yayımlanmış yazılarını biraraya getiren kitap da daha çok bu alanda çalışan akademisyenler düşünülerek hazırlanmış olmalı. Yapısalcılık ve göstergebilim ile haşır neşir olanlar, Balzac, Bernanos, Camus, Gide, Breton gibi yazarlara ilgi duyanlar için tavsiye edilecek, Tahsin Yücel’in taklit edilmesi olanaksız duru Türkçesiyle, her satırı özenle yazılmış bir kitap Yazının Sınırları. Onu daha çok romanları ile tanıyan okurları için değişik, ne yalan söyleyeyim, ağır da bir kitap.

Sözcüklere nasıl dökebileceğimi bilemediğim bir düşünceyi çok güzel aktaran, kitaptaki yazıların içeriği hakkında fikir veren bir alıntı:

… başkasının geçmiş yaşamının erişilmezliği ve değiştirilmezliği sevenle sevilen arasındaki uzaklığın indirgenmezliğini kanıtlar. s. 136 (Proust’tan söz ederken).

 

Bu da, kitapta Desnos’dan söz edilirken kullanılmış etkileyici bir şiir. Tahsin Yücel’in çevirisini başkalarınınkilerle karşılaştırınca, onlar neyi çevirdiler acaba dedim:

Son Şiir

Öyle düşledim ki seni,

Öyle dolaştım, öyle konuştum,

Öyle sevdim ki gölgeni,

Hiçbir şey kalmadı senden.

*

Bana da gölgeler içinde gölge,

Gölgeden yüz kez daha gölge olmak kaldı,

Güneşli yaşamında senin

Gidip gidip gelecek bir gölge.

 

Robert Desnos (Çev. Tahsin Yücel)  s. 128

 

Buyrun Siz De Deneyin. Mehmet Serdar.

Buyrun Siz De Deneyin. Denemeler. Mehmet Serdar, Sözcükler Yayınları, 2016.

Yıllar önce Adam Sanat’ta yayımlanan denemelerinden tanıdığım Mehmet Serdar’ın ustalık dönemini yansıtan denemeleri bir arada. Kitabı, o zamanlar Adam Sanat’ı şimdilerde bir anlamda onun izinden giden Sözcükler Dergisi’ni (ve yayınevini) yöneten Turgay Fişekçi hazırlamış.
Deneme okumayı seven herkesin tanımak isteyeceği bir yazar Mehmet Serdar. Kitapta yer bulan 40’a yakın denemede Serdar’ın gündelik yaşamdan ve edebiyattan beslenen, çoğu anılara yaslanan tarzını görüyorum. Aslında, kitabın adı gibi ilk makale de denemenin kendisine ayrılmış. Buyrun Siz De Deneyin, deneme yazmayı düşünebilecekleri hem içtenlikle yazmaya çağırıyor hem de onlara bunun hiç de hafife alınabilir bir iş olmadığını incelikle anımsatıyor. Türkçenin önde gelen deneme yazarlarından bazılarının (Melih Cevdet Anday, Nermi Uygur, Uğur Kökden) deneme/inceleme konusu olarak ele alınmış olması da kitabı zenginleştiren bir yön. Bunlara keyifle okuduğum “Yazı” başlıklı denemeyi katınca, yazarın bu kitapla yaptığı şeyin yazmaya çağrı olduğunu söyleyebilirim.
Mehmet Serdar, sol gelenekten gelen ancak -kendisi böyle adlandırmayabilir- günümüzde liberal bakış açısına yakın duran bir yazar. Siyasi duruşunu denemelerin çoğunda görmek mümkün ama “Bir Yıl Sonra Gezi” başlıklı yazı bu açıdan öne çıkıyor. Bu bakış açısıyla uyuşmayan düşüncelerim olsa da, Serdar’ın değerlendirmelerindeki içtenliği görüyor ve rahatımı kaçıran gözlemlerini, sorularını da seviyorum.
Kitapla ilgili tek olumsuz not, Sözcükler Dergisi’ndeki titizliğe hiç uymayan, bazen bir sayfada birkaçı bulunan yazım / dizgi / baskı yanlışları. Kapak tasarımı güzel, sayfa düzeni ve yazı tipi seçimi tutarlı olan kitapta bunlar yazara da okura da haksızlık.

Tek düşman motifi. düşünce tembelliğinin bir sonucu. s. 23

Cahil-aydın karşıtlığında, kendimizi sürekli kayırarak avunup durmayı zihinsel etkinlik sayıyoruz. s. 58

Halk cahil derken, “yüksek matematikten, teorik fizikten ya da organik kimyadan anlamıyor” demek istenmiyor herhalde. Kendi yaşam tarzınızı kabul etmeyenlere cahil diyenler, aslında iktidarlarını, imtiyazlarını, en tepede kendilerinin olduğu hiyerarşiyi dayatıyorlar. s. 60

Bütün insanlar eşit, eşdeğerde. Az da okusa çok da okusa, dine inansa da inanmasa da, bilimden de payını alsa, “cahil” de olsa, çok da bilse az da bilse. Aynı politik haklara sahip, yazgılarını belirleme hakkına. Aslında biz bu gerçeği sindirmekte zorlanıyoruz. s. 61

Radikal geçişler, sindirilmemiş sıçramalar, hep bir geri dönüş potansiyeli taşıyor. Yarattıkları gerilim, çözeceklerini iddia ettikleri sorunlardan çok daha büyük sorunlara yol açıyor. s. 132

Armut dibine düşer. Ama sonra yavaş yavaş oradan uzaklaştırılır. s. 181

Gördüklerinizi başkalarına aktaramazsanız, kaynayan süt gibi tencereden taşar, ziyan olursunuz. s. 183

Gerçek sanat yapıtı, izleyicisinin de hayatına bulaşır. s. 186

İletişimleri sanal ortamda ama insanlar hala gerçek. s. 234

Herhangi bir sorun için müzakere edilerek çözülmez diyenler, açık ki sorunun çözülmesini istemeyenler. s. 245

 

Ölmez Ağacın Peşinde. Artun Ünsal.

Ölmez Ağacın Peşinde. Türkiye’de Zeytin ve Zeytinyağı. Artun Ünsal. Yapı Kredi Yayınları, 10uncu Baskı, 2016.

Artun Ünsal’ın Türkiye’nin peynirlerini anlattığı Süt Uyuyunca ve ekmeklerimizi anlattığı Nimet Geldi Ekine kitaplarını daha önce okumuştum. Kendine özgü anlatımı biraz dağınık, biraz uzun, biraz fazla tekrarlı olsa da Artun Ünsal’ın içtenliği, tükenmeyen merakı ve öğrendiklerini paylaşmaktan aldığı keyif okurlarına da geçiyor. Zeytinin tarihinden kimyasına, dünya ticareti açısından zeytin üretimimizden evde zeytin yapmaya kadar aklınıza gelecek her konuya yer var kitapta. Üzerinde en çok durulan konu ise zeytinyağı üretimi. Soğuk sıkmadan rivieraya zeytinyağını severek kullanan herkesin merakla okuyacağı çok bilgi var burada.

Özü : Zeytinyağından şaşmayalım.
Kitabın sonunda tablolar ve kaynakçanın yanısıra bolca da tarife yer vermiş Artun Ünsal. Afiyet olsun diye!

Hoşbeş. John Berger.

Hoşbeş. John Berger. Metis Yayınları, 2016.

Şimdilik yalnızca Türkçesi bulunan Hoşbeş’de çevirisini Aslı Biçen, Beril Eyüboğlu ve Oğuz Tecimen’in yaptığı onbir yazı var. Sayfalara Berger’in desenleri serpiştirilmiş. Kapak resmi de onun. Kapağından yazı seçimine tüm kitap Berger için bir saygı duruşu, kalıcı bir teşekkür gibi. Bu küçük kitaba insan, aydın, yazar, çizer Berger’in “tadını” sığdırabilmiş olmak büyük bir başarı. Sağ olsa, bunu önemser miydi bilmiyorum. Bir nesne olarak, alınıp satılan kitabı değil ama onu hazırlayanların -kendi dahil- emeğini, okuyanların hissettiklerini önemseyeceğine kuşkum yok.


Ülkemizde en çok okunan kitabı Görme Biçimleri olsa gerek. Görsellik üstüne Fotoğrafı Anlamak ve Görünüre Dair Küçük Bir Teoriye Doğru Adımlar gibi başka kitapları da var. Kıymetini Bil Herşeyin ise kapitalizmin ve uluslararası ikiyüzlülüğün eleştirisi olarak okunabilir. Seksen yıla yayılan yazarlığının ilk yıllarının ürünü olan romanı G, hala okunurluğundan hiç bir şey yitirmemiş.

Tutarlılığın demode, itirazın çirkin, hayır demenin uyumsuzluk olarak göründüğü bir ortamda, Berger ışığı hiç azalmayan bir deniz feneri olarak kaldı. Hayat arkadaşını yitirdikten az sonra o da emanetini bize bırakıp gitti. Berger’in yolu, sürünün nereye gittiğini görebilmek için sürüden ayrı durmanın gerekli olduğunu bilenlerin yolu.
Hoşbeş’i, özellikle Berger’le ilk kez tanışacaklara öneriyorum. Bırakın, aralıktan biraz ışık girsin.

Görünürde açıklanamayan şeylerin oranı günden güne artıyor. Genel oy hakkı için siyasi mücadele anlamsız hale gelmiş durumda, çünkü yerel siyasetçilerin söylemlerinin yaptıkları ve yapabilecekleri şeylerle bir bağlantısı yok artık. Bugünün dünyasını belirleyen temel kararların hepsi, isimsiz ve siyasi anlamda dilsiz olan finans spekülatörleri ve ajanları tarafından alınıyor. s. 36

Şarkının temposu, ölçüsü, içindeki döngü ve tekrarlar yatay zamanın akışına karşı bir sığınak inşa eder: Bu sığınak içinde gelecek, şimdi ve geçmiş birbirlerini teselli edebilir, kışkırtabilir, tiye alabilir ya da birbirlerine ilham verebilir. s. 69

Kelime dağarcığımız çok fakir olduğu için hayatta başımıza gelen pek çok şey isimsiz kalır. s. 78

Medya, insanları içinde yaşadıkları adaletsiz dünyayı sorgulamaya sevk edebilecek bir sessizlik kalmasın diye uyduruk ve geçici şeylerle dikkat dağıtıyor. s. 82

Her türlü ütopya vizyonunda mutluluk mecburidir. Bu da gerçekte elde edilemeyeceği anlamına gelir. Onların ütopya mantığı içinde şefkat bir zaaftır. Ütopyalar şimdiden nefret eder. Umudun yerine dogma koyarlar. Dogmalar taşa kazınmıştır; halbuki umutlar bir mum alevi gibi kırpışır. s. 83

Çavdar Tarlasında Çocuklar. J D Salinger.

Çavdar Tarlasında Çocuklar. J.D. Salinger. Çeviren: Coşkun Yerli. Yapı Kredi Yayınları, 46ncı Baskı, 2016.

Amerikalı şımarık bir zengin aile çocuğu, son gönderildiği özel okuldan da başarısızlık nedeniyle atılıyor. Bir kez daha ezik, yenik, başarısız olarak evine, ailesine dönmek zorunda. Bu noktaya nasıl gelindiğini, buradan nereye gidilebileceğini onun ağzından dinliyoruz. Onun baktığı yerden.

Anlatım, çocuğun saygı duyduğu bir büyüğüne, diyelim edebiyat öğretmenine sunacağı bir kompozisyon gibi duruyor. Yaşadıklarına, çevresinde olup bitenlere bakışı ve bunları anlatmak için seçtiği sözcükler yaşını yansıtmakla kalmıyor, dünyasını daha iyi anlamamızı da sağlıyor. Yıllar önce yitirdiğimiz Coşkun Yerli’nin çevirisi daha iyi olamazdı.

Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın dünya ölçeğinde çok okunan bir kitap olduğunu dikkate alınca, yukarıda yazdıklarımdan fazlası olması gerektiği belli. Fazlası, oturup uzun uzun dinlemeyi bile düşünmeyeceğiniz bir yeniyetmenin ağzından anlatılmış gibi duran bu metnin ustaca kurgulanmış bir yazınsal anlatı olması. Anlatılan, Holden’ın erişkinliğe yolculuğunun kısacık bir kesiti gibi görünüyor. Oysa, içinde yaşadığı koşulların (Amerika, zengin aile, özel okul v.d.) çağrıştırabileceğinin aksine, Holden’ın sorunları, gereksinimleri ve -daha önemlisi- bunların aslında nasıl karşılanabileceği bizimkilerle hemen tümüyle örtüşüyor. Bu, anlatının evrenselliği yakaladığını söylemenin daha az ukalaca olmayan bir yolu sanırım.

Kız-erkek arkadaşlarından, öğretmenlerinden, karşılaştığı insanların neredeyse tümünden küfürler eşliğinde söz eden, zaman zaman “cool”, zaman zaman agresif takılan, erişkinlerin dünyasına geçmenin eşiğindeki roman kişimiz Holden Caulfield’in aslında kim olduğunu anladıkça ona daha yaklaşıyoruz. Hiç beklemesek, hatta istemesek de ona ne kadar benzediğimizi, ona na kadar yakın olduğumuzu görüyoruz. Roman biterken, Holden’ın en büyük gereksiniminin, açlığını çektiğini şeyin bizimkiyle ortak olduğunu anlıyoruz. Belki de bunca okuru romana böyle bağlayan sihir bu ortaklıkta. Anne-baba olacaklara, olmuşlara önerilir.

 

Unutkan Ayna. Gürsel Korat.

Unutkan Ayna. Gürsel Korat. Yapı Kredi Yayınları, 2016.

Roman, 1915 Haziran’ında Nevşehir ve çevresinde 11 gün içinde yaşananlara odaklanıyor. Korat, daha önce Osman Şahin’in Sonuncu İz kitabında “üç öyküye dağılmış bir roman” olarak karşılaştığım can acıtıcı “tehcir” sürecinden bir kesit koyuyor önümüze. Dağılmakta olan bir imparatorluktan ulus devlet olmaya doğru acılı/acıklı gidiş… Düne kadar aynı bütünün parçası olup aynı çeşmeden su içen işinde gücünde insanların günler içindeki dönüşümleri… Tüm gündelik endişeleri birdenbire anlamsızlaştıran hayatta kalma çabası… Yalnızca ölmenin, öldürmenin değil acı çektirmenin, intikam almanın akıl dışı yollarla gerekçelendirilmesi… Toplu kirlenme.

Romanın adı “Unutkan Ayna”, olay örgüsünün tam göbeğini oluşturan “fotoğraf”a bir gönderme. Kaydedilen anın öncesini unutan, sonrasını bilmeyen fotoğrafa. Fotoğrafın saptayıp unuttuğu o anlar, biz unutmayalım diye…

Bölüm başlarının gün, saat, dakika olarak adlandırması, herşeyin ne denli hızla allak bullak olduğunu, çocukların okul bahçesinde birlikte koşup oynadıkları günden kuytularda öldürüldükleri güne ne çabuk gelindiğini vurguluyor. Nevşehir, tepetaklak olan devletin ve onun cesedi altında ezilenlerin küçük bir modeli. Korat’ın Mehmet Eroğlu’nunkine benzettiğim sinematografik bir anlatımı var. Eroğlu, Fay Kırığı Üçlemesi‘nde yakın tarihimizin ve günümüzün en önemli sorununu romanlaştırmıştı. Korat ise, akıl vermeyen, çok bilmişlik yapmayan, hakemlik etmeyen anlatımıyla 100 yıldan fazladır açık duran bir yarayı karşımıza getiriyor. Bu yaralar yalnızca zamana bırakmakla iyileşmiyor.

Gürsel Korat, okurun ön yargılarını aşıp kalbine ulaşabilmenin yolunu bulmuş. Zoru başarmış. Okumuşundan çobanına, esnafından askerine, kadınından erkeğine, müslümanından tantrıtanımazına çok sayıda özenle çizilmiş roman kişisi var Unutkan Ayna’da. Tarihimizin konuşmaktan hoşlanmadığımız bir döneminde yaşamış kişiler. Onlar dile gelip anlatıyor ne olduğunu. Tarihi olaylara tarih kitaplarından bakmakla, iyi bir edebiyatçının yazdıklarından bakmak arasında büyük fark var. Dürüstçe yapıldığında, ilki bilginizi artırıyor ikincisi insanlığınızı. Yaraları iyileştirmek için ikisi de gerekli.

Toplumların zor zamanlarında bireylerin kirlenmesi kaçınılmaz, hatta zorunlu gibi görünse de -bedelini ödeyerek- insan kalabilmeyi başaranlar var. Korat’ın anlattıklarından hiç değilse bu kalmalı akıllarda.

Romandan alıntı yapmaktansa Peter Ustinov’un şu sözüyle noktalıyorum yazıyı:

Ciddiye almamız gereken, kendimiz değil sorumluluklarımızdır.